Đình Làng Rùa nằm tại xã Yên Bài, thành phố Hà Nội — cách trung tâm Thủ đô
chừng sáu mươi lăm cây số về phía Tây.
Phía Tây của đình là dãy Vườn quốc gia Ba Vì, nơi ngọn Tản Viên Sơn đứng ở
độ cao một nghìn một trăm mét, thờ Tản Viên Sơn Thánh — vị đứng đầu trong
"Tứ bất tử" của người Việt. Ngôi đình toạ lạc trên một khu đất rộng thoáng,
cạnh ngã ba đường làng, nhìn theo hướng Đông. Trước cửa đình có cây đa cổ
thụ, được nhân dân tôn thờ là cây thiêng che chở cho cả làng.
Theo lời các cụ cao niên truyền lại, đình có từ rất lâu đời, khởi dựng
trên nền một ngôi miếu cổ. Quy mô thời Hậu Lê được cho là rộng vài mẫu,
xây bằng đá ong — vật liệu truyền thống của xứ Đoài. Đình từng được vua
Bảo Đại ban sắc. Hai tấm bia đá gãy đôi hiện còn lưu tại đình, tuy mờ mòn
niên đại nhưng vẫn đọc được tên Chánh tổng, Lý trưởng thuộc huyện Tùng
Thiện, phủ Quảng Oai — đủ để đoán định đình đã hiện diện ít nhất từ đầu
thế kỷ XX.
Từ tro tàn đến ngày trở về
Tháng 5 năm 1949, giặc Pháp càn quét đốt phá làng Rùa. Đình làng bị thiêu
rụi; đá ong cổ bị mang đi xây kho thóc, chuyển địa điểm ba lần, đến lần
thứ tư năm 1998 mới quay về. Từ năm 1997–1998, nhân dân thôn Rùa bắt đầu
phục dựng: ban đầu chỉ vài hộ dân góp công dựng lên một miếu nhỏ bốn cột
tre, sáu tổ lá cọ; năm 1998 xây xong Hậu cung; ba năm sau xây xong Đại
bái. Đến năm 2014, đá ong cổ được lấy lại từ kho thóc cũ, đưa về tôn tạo
bằng nguồn kinh phí xã hội hoá. Trên thượng lương Hậu cung ngày nay còn
ghi dòng chữ: "NGÀY 02-09-2014 – GIÁP NGỌ" — ngày cất nóc đình.
Ngày 22 tháng 12 năm 2023, Uỷ ban Nhân dân thành phố Hà Nội ban hành
Quyết định số 6233/QĐ-UBND xếp hạng Đình Làng Rùa là Di tích Lịch sử
cấp Thành phố. Từ một ngôi đình cổ tinh thiêng, từng bị san phẳng trong
chiến tranh, sau bảy thập kỷ, hồn làng đã trở về đủ đầy trong lòng dân.
Ba lớp thiêng trong không gian thờ tự
Đình Làng Rùa phối thờ Tam vị Tản Viên Sơn Thánh — vị
thần núi có công dạy dân trồng lúa nước, trị thuỷ, mở mang cõi bờ;
Thánh Mẫu Đinh Thị Đen — mẹ đẻ của Đức Thánh Tản Viên
Sơn; nhân dân địa phương còn phụng thờ Thành hoàng làng ông
Hoàng Năm linh thiêng, có thuyết cho rằng ông Hoàng Năm giáng
sinh chính là Hoàng Công Chất — vị lãnh tụ nông dân khởi nghĩa chống
Lê – Trịnh thế kỷ XVIII, được người Mường và người Thái Tây Bắc tôn xưng
là "Then Chất", "Vua Hoàng".
Hai lớp tín ngưỡng — Tam vị Tản Viên Sơn Thánh bản địa và Tứ phủ Ông
Hoàng theo hệ thờ Mẫu — tạo nên một chiều sâu tâm linh nhiều tầng, phản
ánh dòng chảy giao thoa giữa văn hoá bản địa Mường – Kinh dưới vùng chân
núi Tản Viên với hệ tín ngưỡng dân gian rộng lớn của người Việt.
Kiến trúc dáng dấp xứ Đoài
Kiến trúc hiện nay của đình gồm Đại bái và Hậu cung, bố cục mặt bằng kiểu
chuôi vồ. Đại bái là nhà ngang ba gian, hai mái chảy lợp ngói ta, tường
hồi bít đốc, xây bằng đá ong. Bên trong là bốn bộ vì gỗ kiểu "vì kèo
giá chiêng trốn cột cái tiền trên quá giang, hạ bẫy hiên". Hậu cung
là nhà dọc hai gian, cũng lợp ngói ta và tường hồi bít đốc. Tại Đại bái
treo hoành phi gỗ sơn son thếp vàng đề "Tản Viên Sơn Thánh"
cùng đôi câu đối đá phục dựng từ nguyên bản gỗ cổ:
Thần Sơn uy linh cầu tất ứng
Dân lễ tâm thành đắc lộc tài.
Trong Hậu cung, gian giữa đặt bệ thờ Tam cấp, cấp trên cùng là ba long
ngai bài vị thờ Tam vị Tản Viên Sơn Thánh, đi kèm mũ, áo, hia màu vàng.
Hai bệ nhỏ hai bên thờ Văn Quan – Võ Tướng. Dưới gầm bệ giữa là Ban thờ
Quan Ngũ Hổ. Di vật tiêu biểu gồm ba bộ long ngai và bộ cồng chiêng đồng
— hai chứng tích quý phản ánh đặc trưng văn hoá Mường.
Nơi cồng chiêng vẫn vang mỗi mùa lễ hội
Lễ hội chính của đình diễn ra vào ngày 14 và 15 tháng Giêng âm
lịch hàng năm. Ba năm mới tổ chức hội lớn một lần, các năm còn
lại làng vẫn thắp hương lễ Thánh, mở cửa cho du khách vào các ngày tuần
tiết. Trong lễ hội, dàn cồng chiêng của Làng Rùa vang lên bài
"Gọi chiêng" cổ, người phụ nữ Mường trong áo Cóm trắng, váy
Mường, khăn nứa hình núi, dây xà tích bạc kêu leng keng dưới bước chân.
Đó là khoảnh khắc mà hồn của làng, hồn của núi, và hồn của di tích cùng
gặp nhau dưới bóng cây đa trước cửa đình.
Đình Làng Rùa — the Rùa Village communal house — stands in Yên Bài
commune, Hà Nội, about sixty-five kilometres west of the capital's centre.
To its west rises Ba Vì National Park, where the peak of Tản Viên stands
eleven hundred metres high — seat of Tản Viên Sơn Thánh, foremost of the
"Four Immortals" of Vietnamese belief. The đình occupies a broad, open
plot beside a village crossroads, facing east. Before its gate grows an
ancient banyan tree, venerated by the people as a sacred tree sheltering
the whole village.
According to the village elders, the đình is very old, first raised on
the foundations of an ancient shrine. In the Later Lê period it is said
to have covered several acres, built of laterite — the traditional stone
of the Đoài region. The đình once received a royal decree from Emperor
Bảo Đại. Two broken stone steles still kept here, though worn with age,
preserve the names of canton and village chiefs of Tùng Thiện district,
Quảng Oai prefecture — enough to place the đình here since at least the
early twentieth century.
From ashes to homecoming
In May 1949, French troops raided and burned Làng Rùa. The đình was
destroyed; its ancient laterite blocks were carried off to build a
granary and moved three times, returning only in 1998. From 1997–1998
the people of Rùa hamlet began the restoration: at first a handful of
families raised a small shrine of four bamboo posts and six palm-leaf
panels; the rear sanctum (Hậu cung) was completed in 1998, the main hall
(Đại bái) three years later. In 2014 the old laterite was recovered from
the granary and returned for the restoration, funded by community
contributions. The ridge beam of the Hậu cung still bears the line:
"NGÀY 02-09-2014 – GIÁP NGỌ" — the day the roof was raised.
On 22 December 2023, the Hà Nội People's Committee issued Decision No.
6233/QĐ-UBND ranking Đình Làng Rùa a City-level Historical Site. A
sacred village đình, once razed by war, has after seven decades returned
in full to the hearts of its people.
Three sacred layers of worship
Đình Làng Rùa jointly venerates the Tam vị Tản Viên Sơn
Thánh — the mountain deities credited with teaching the people
wet-rice farming, taming the waters and opening the land;
Thánh Mẫu Đinh Thị Đen, mother of Saint Tản Viên; and
the revered village guardian Hoàng Năm, whom one
tradition identifies as the incarnation of Hoàng Công Chất — leader of
the eighteenth-century peasant uprising against the Lê–Trịnh lords,
honoured by the Mường and Thái peoples of the northwest as "Then Chất",
the "Vua Hoàng".
These two strands of belief — the indigenous cult of Tản Viên and the
Mother-Goddess (Tứ phủ) veneration of the Ông Hoàng — give the site a
deep, many-layered spirituality, reflecting the confluence of Mường and
Kinh cultures at the foot of Mount Tản Viên with the wider folk religion
of the Vietnamese people.
Architecture in the Đoài style
The đình today comprises the Đại bái and Hậu cung in a "mallet-handle"
(chuôi vồ) layout. The Đại bái is a three-bay hall with two sloping
roofs of traditional tiles and laterite gable walls; inside stand four
timber truss frames of classic design. The Hậu cung is a two-bay
longitudinal hall, likewise tiled. In the Đại bái hangs a gilded,
red-lacquered board inscribed "Tản Viên Sơn Thánh",
with a stone couplet restored from the ancient wooden original:
Thần Sơn uy linh cầu tất ứng
Dân lễ tâm thành đắc lộc tài.
The mountain god, mighty and sacred, answers every prayer —
the people, sincere in rite, receive fortune and blessing.
In the Hậu cung, the central bay holds a three-tiered altar: on the top
tier sit three lacquered thrones bearing the tablets of the Tam vị Tản
Viên Sơn Thánh, with yellow ceremonial hats, robes and boots. Two
smaller side altars honour the Civil Mandarin and the Military General.
Beneath the central altar is the shrine of the Five Tigers (Ngũ Hổ).
Notable relics include the three thrones and a set of bronze gongs —
precious testimony to the Mường cultural character of the site.
Where the gongs still ring each festival season
The đình's main festival falls on the 14th and 15th days of the
first lunar month each year. A grand festival is held once
every three years; in the other years the village still lights incense
to the Saints and opens its doors to visitors on feast days. During the
festival, the Làng Rùa gong ensemble plays the ancient piece
"Gọi chiêng" (Calling the Gongs); Mường women in white Cóm
blouses, Mường skirts and mountain-shaped scarves pass by, their silver
xà tích chains ringing with every step. In that moment the soul of the
village, the soul of the mountain and the soul of the monument meet
beneath the banyan before the đình gate.